Ümit Yenişehirli yazdı: Şu "Topal Ördek" problemi

ABD’deki seçim maratonu sona erdi. Başkan Donald Trump, hiçbir tevile yer bırakmayacak netlikte bir mağlubiyet yaşadı. Seçimlerin çabucak akabinde ise Amerikan siyaset sahnesinde daha evvelce de defaatle yankılanan ‘topal ördek’ (lame duck) kavramı bir kere daha sirkülasyona girdi.

Görev mühleti dolan, halefinin şimdi koltuğu devralmadığı o ara periyottaki başkanların içine düştüğü siyasi kifayetsizlik, artık Trump’a izafe ediliyor, edilecek.

Bu benzetmenin mazisine gelince…

Bugünkü söylenişiyle birinci kere 18’inci yüzyılın Londra Borsası’na işitilen bu kavramın, misal çağrışımlı olanları ise aslında antik çağlara kadar eski bir geçmişe uzanıyor.

ANTİK ÇAĞDA SAKATLIK

Antik metinlerde ‘topal ördek’ ibaresine rastlanmasa da zihniyet ve metafor kökleri açısından güç kaybı, sakatlık ve aksaklık üzerine kurulan örüntü, tam da bugün kast edilen manaya denk düşmekteydi.

‘Modern’ Batı’nın düşünsel ve inançsal yapısına da kaynaklık eden antik dünyada, cehalet ve zulümden beslenen anlayışlar, hayatın çabucak her alanında görülüyordu. Alana ilgi duyan akademisyenleri bir araya getiren ‘Engellilik Tarihi ve Antik Dünya’ isimli merkezdeki (disabilityhistory-ancientworld.com) araştırmalarda yer alan bilgilere nazaran; antik insan, yaradılışın, tabiatın çeşitliliği içerisinde açıklayamadığı her noktada hurafe ve şiddete meyletmekteydi.

Bu çerçevede, engelli bireylere yaklaşımı da tam bir cehalet ve acımasızlıkla yüklüydü.

‘Putperestlerin ilahiyatı’ olan mitolojide fizikî kusurlar güçten, hasebiyle da gözden düşme manasına gelmekteydi. Bu inanca nazaran, bedendeki bir eksiklik ya da farklılık, o kişinin, sayısız tanrılar nezdinden lanetlendiği manasına gelmekteydi.

AŞAĞILANAN ‘ENGELLİ TANRI’ HEPHAİSTOS

Bu arada, kimi tanrıların ‘engelli’ hayal edilmesi ise paganist bütün inançlardaki o yaygın abeslik ve tutarsızlık çerçevesinde, ‘tanrılar katında bile’ rastgele bir eksikliğin aşağılanmasıyla ilgiliydi. Antik Yunan’da, baş tanrı Zeus’un grubundan bir tanrı olan demircilerin tanrısı Hephaistos, ‘patron’la yaşadığı bir arbede sonrası Olympos dağından aşağı yuvarlanmış ve bacağı kırılarak topal kalmıştı.

Bu sebeple de Yunan mitolojisi ve hasebiyle Yunan putperestleri arasında Hephaistos hakir görülen bir tanrıydı.

Yunan tragedyalarında da hicivlerinde de güçlü hükümdarların tahttan düşmeleri çabucak her vakit ‘ayağı kayıp sakatlanan, bir organını kaybeden’ tipolojiler üzerinden anlatılırdı. Güldürü müellifleri, oyunlarında yer verdikleri engelli karakterleri ebediyen, her manada eksikli görür, onları düzgünce gülünç bir halde tasvir etmeye çalışırlardı.

ENGELLİ BEBEKLERİ KATLEDEN ANTİK ÇAĞ İNSANI

Paganların günlük hayatta bu bahisteki yaklaşımı ise tam bir zalimlikti. Engelliler, anında toplumsal hayatın dışına itilmekteydi. Yunan, Sparta ve Roma’nın toplumsal geleneğinde; yeni doğan bebekleri inceleyen bir heyet, buldukları en ufak bir kusurda bu pakların uçurumdan aşağı atılmasına karar veriyordu.

Roma’da bu sapma ‘kanun’a da bağlanarak, ‘On İki Levha Kanunları’na öldürme maddesi konulmuştu. Yeniden, ‘putperest aklı’na nazaran, bu ‘kusurlar’ o kişinin ruhen uğursuz, berbat ve hilekar olduğunun da bir göstergesiydi. Bu arada; Sümer, Babil, Hitit ve öteki Mezopotamya toplumları ile Eski Mısır, Pers, Hindistan ve Çin’deki putperest inançlarda da engellilere yönelik yaklaşım, Helenlerinkine emsal özellikler taşımaktaydı.

‘TOPAL ÖRDEK’ LONDRA BORSASI’NDAN ATLANTİK ÖTESİNE GEÇTİ

Antik çağdaki bedensel eksiklik ya da farklılıkların güç kaybı imgeleriyle var oluşunun çağdaş vakitlerle buluşması ise borsa ve siyaset üzerinden olmuştu.

Londra Menkul Kıymetler Borsası'nın gelişmekte olduğu 18’inci yüzyılda, ‘topal ördek’ tabiri kullanılmaya başlamıştı.

Artık; borsada borcunu ödeyemeyen, iflas eden, bir biçimde köşeye sıkışan spekülatörler için ‘lame duck’ tabiri kullanılır olmuştu. Borç batağından, piyasada sekerek kaçmaya çalışan borsacılar, bu metaforun birinci özneleriydi.

Bu tabir, 1800’lü yılların ikinci yarısından itibaren ise gazeteler aracılığıyla siyasete de uyarlanmıştı. İngiliz ve Amerikan gazetelerinde, seçimleri kaybetmiş ya da misyon müddeti bitmiş ve fiziken de ayrılma vaktini bekleyen siyasetçileri tanımlamak için ‘topal ördek’ tabiri kullanılmaya başlanmıştı.

Tabir, o kadar tutmuştu ki, 1933 yılında ABD Anayasası’na eklenen bir değişiklikle bu süreç kısaltılırken yasa metninin resmi ismi ‘Lame Duck Amendment’ (Topal Ördek Değişikliği) olarak belirlenmişti.

NEDEN TOPAL ÖRDEK?

İlk bakışta, ‘Bir ördeğin bacağı aksasa ne olur? Sonuçta suya dalmasında bir sorun yaşanmaz, uçuşuna da bir mahzur oluşturmaz.’ denebilirse de metafor, tabiattaki net savunmasızlığa işaret etmekteydi.

Avcılar geldiğinde, sürünün geri kalanı gürültüyle havalanıp güvenliğe ulaşırken, yaralı/topal ördek ise arkada kalan, hantal ve açık bir gaye haline dönüşmekteydi.

‘Topal ördek’in siyasetteki yansımasında da seçim kaybından sonra siyasetçi; kitleleri peşinden sürükleyecek gücü yitirmiş, siyasi avcıların karşısında tek başına, müdafaasız gün sayar duruma düşmüş hale gelmekteydi.

Kaynak: {Haber Merkezi}