Türkiye-Suudi Arabistan stratejik bağlantısallık atılımının Orta Doğu'ya tesirleri

Ortadoğu'daki gelişmelerin akabinde yeni periyotta yaşanacaklar hakkında tartışmalar devam ediyor.

Uzman isimler, bölgenin geleceği hakkında değerlendirmeler yapıyor.

Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi (AYBÜ) Memleketler arası Ekonomik Entegrasyon Ana Bilim Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Kenan Aslanlı, Türkiye ile Suudi Arabistan ortasında imzalanan lojistik ve demir yolu mutabakatlarının bölgesel bağlantısallık ve ticaret koridorları açısından mümkün sonuçlarını AA Tahlil için kaleme aldı.

İŞBİRLİĞİ TESCİLLENDİ

Türkiye bir müddettir stratejik öngörü ve vizyonla Basra Körfezi, Umman Denizi, Kızıldeniz ve Akdeniz ortasında adım adım yeni bir stratejik bağlantısallık mimarisi kurgulamaktadır. Bu stratejik tasarım tedarik sınırlarında yaşanabilecek aksaklıklara karşı daha dirençli alternatifler oluşturmaya ve Körfez-Türkiye-Avrupa Birliği (AB) aksında kesintisiz nakliyeciliği sağlamaya yöneliktir. Bu kapsamda öncelikle Kasım 2025'te Türkiye ve Umman ortasında “Denizcilik Alanında İşbirliğine Dair Anlaşma” ve “Ulaştırma, Ulaştırma Koridorları, Haberleşme ve Bilgi Teknolojileri Alanlarında Mutabakat Zaptı” imzalandı. Burada Türkiye ve Umman’ın çok modlu nakliyat, kara yolu nakliyeciliği, liman işletmeciliği ve lojistik koridorları dahil olmak üzere geniş bir yelpazede işbirliği tescillendi.

Ardından, bölgesel stratejik bağlantısallık dizaynının bir sonraki etabına geçildi. Türkiye ve Umman ortasındaki 3 ülkeyle (Suriye, Ürdün ve Suudi Arabistan) yeni ulaştırma koridorlarının inşasına yönelik adımlar atıldı. Bu çerçevede, Şubat 2026'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Suudi Arabistan’a resmi ziyareti sırasında, ulaştırma ve lojistik alanlarında mevcut işbirliğinin daha da güçlendirilmesinde mutabık kalındı. Akabinde, Nisan 2026'da Suudi Arabistan ile varılan mutabakat sonucunda, Türk tır sürücülerinin Körfez ülkelerine geçişini kolaylaştıran 15 günlük transit vize uygulaması başlatıldı. Nisan 2026'da Türkiye, Suriye ve Ürdün ulaştırma bakanları ortasında ulaştırma işbirliğine yönelik Mutabakat Zaptı imzalandı. Burada bilhassa bu ülkelerin kara yolu, demir yolu ve deniz yolu imkanlarının entegrasyonu ve senkronizasyonu, Akabe Limanı üzerinden Kızıldeniz irtibatının kurulması ve "Hicaz Demiryolu"nun canlandırılması stratejik amaçları belirlendi.

Nihayet, 9 Haziran 2026'da Türkiye ve Suudi Arabistan Ulaştırma Bakanlarının imzaladıkları “Demiryolu Kesimi Alanında İşbirliğine Ait Mutabakat Zaptı” ve “Lojistik Hizmetleri Alanında İşbirliğine Ait Mutabakat Zaptı” ile 2025'ten itibaren ivme kazanan yeni koridor inşası sürecinin somutlaştırılması açısından kritik faza girilmiş oldu. Bu mutabakatların ortak lojistik merkezlerin inşasından demiryolu kesiminde kapsamlı işbirliğine kadar geniş yelpazede içerik sunduğu görülmektedir. Ayrıyeten kelam konusu mutabakatlar çağdaş ve genişletilmiş Hicaz Demiryolu Projesi olarak nitelendirebileceğimiz ve sonraki kademede Umman’a kadar uzatılabilecek jeostratejik değere haiz Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan demir yolu sınırı projesi için gerekli ortak siyasi iradenin, kurumsal çerçevenin ve teknik işbirliği düzeneklerinin oluşturulması istikametinde de yer hazırlamaktadır.

ALTYAPI ÇALIŞMALARI

Bağlantısallık projelerinin uygulanabilirliği sırf jeopolitik değerlendirmelere değil, tıpkı vakitte teknik altyapı özellikleri, sosyoekonomik parametreler ve finansal boyutlar üzere kritik mikro temellere (microfoundations) de bağlıdır. Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan demir yolu sınırı projesinin gerçekleştirilmesi açısından değerli bir avantaj, Türkiye'de Suriye hududuna kadar ve Suudi Arabistan'da Ürdün hududuna kadar uzanan fonksiyonel demiryolu altyapısının mevcut olmasıdır. Türkiye Nisan 2026’da Suriye hududu boyunca 350 kilometrelik demiryolu çizgisinde yenileme çalışmalarını tamamladı. Bu mevcut çizginin Irak hududuna kadar uzatılmasıyla birlikte Kalkınma Yolu Projesi ile de entegrasyonu sağlanacaktır. Yani Türkiye'nin bölgesel bağlantısallık vizyonunda Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan güzergahı ve Kalkınma Yolu tamamlayıcı ve bütünleşmiş ağlar olarak yer almaktadır. Suudi Arabistan'ın demir yolu ağı ise Ürdün sonundaki Al Haditha bölgesine kadar uzanmaktadır.

Dolayısıyla yeni devirde yapılması gereken kıymetli çalışmalar Ürdün ve Suriye’de demir yolu altyapısının tekrar kurulmasıdır. Ürdün, kuzeyden güneye hem Suriye sonuna hem de Akabe Limanı tarafında demir yolu altyapısının kurulmasına yönelik planlara sahiptir. Suriye’de ise ülke genelinde demiryolu altyapısının iç savaştan etkilenmesinin yanı sıra kimi teknik ayrıntılar da kelam hususudur. Şam’dan Ürdün’e kadar olan kısımdaki Hicaz Demiryolu’nun ray açıklığı (1050 mm) ile Şam’dan kuzeydeki standart demir yolu ağının ray açıklığı (1435 mm) farklıdır. Suriye’nin demiryolu ağı, ülkenin Lazkiye ve Tartus limanlarıyla Şam ve Halep üzere ekonomik merkezlerin irtibatı üzerine kurgulanmıştır ve şu an hudutlu hizmet sunmaktadır. Suriye genelinde demir yolu altyapısının fonksiyonel hale getirilmesinin yanı sıra, Şam'dan güneye ve kuzeye gerçek uzanan demir yolu ağlarında ray açıklığının standartlaştırılması da sağlanmalıdır.

ORTAK FİNANSMAN MEKANİZMASI

Tüm bu çalışmaların yapılabilmesi için güçlü siyasi irade ve olumlu bölgesel konjonktüre ek olarak finansman kaynaklarına da muhtaçlık vardır. Türkiye ve Suudi Arabistan, bilhassa Suriye özelinde, demir yolu ve otoyol altyapısının tekrar yapılandırılması için ortak bir finansman düzeneği geliştirebilir. Lakin burada vurgulamamız gereken değerli bir konu daha var. Hürmüz Boğazı'nın kapatılması ve "Aden Körfezi-Babül Mendep Boğazı-Kızıldeniz" rotasına yönelik tehditlerin devam etmesi, Körfez ülkeleri için alternatif ulaştırma ve güç koridorlarının ehemmiyetini göstermiştir. Örneğin, Suudi Arabistan'ın doğudaki Abqaiq Petrol Tesislerini Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Terminali'ne bağlayan, bin 200 kilometre uzunluğunda ve günlük 7 milyon varil kapasiteye sahip Doğu-Batı Petrol Boru Çizgisi, alternatif güzergahların stratejik ehemmiyetini ortaya koymuştur. Bu örnek, sırf güç arz güvenliği açısından değil, gübre, petrokimya eserleri, inşaat gereçleri ve besin eserleri üzere fosil yakıt dışındaki malların ticaretinde de alternatif ulaştırma koridorlarının değerini ortaya koymuştur. Tüm bunları göz önünde bulundurarak Körfez ülkelerinin halihazırda yaklaşık 5 trilyon dolar pahasında varlıkları denetim eden varlık fonlarının (sovereign wealth funds) 2030'a kadar olan kritik devirde bölgesel ulaştırma ve altyapı projelerinin finansmanına daha fazla öncelik verecekleri beklenebilir.

YENİ DEVİRDEKİ ÖNCELİKLER

Yeni periyotta Türkiye-Suriye-Ürdün-Suudi Arabistan (Umman) demir yolu çizgisi projesinin Suriye ve Ürdün bölümlerinde demir yolu altyapısının kurulmasına yönelik çalışmaların sürat kazanması öngörülebilir. Bunun yanı sıra, Türkiye ile Suudi Arabistan ortasında Suriye, Ürdün ve Irak üzerinden tertipli kara yolu ilişkisinin sağlanabilmesi için, başta Suriye olmak üzere ilgili ülkelerdeki otoyol altyapısının güzelleştirilmesine yönelik çalışmalar hızlandırılabilir. Hudut kapılarında geçiş süreçlerinin dijital tahliller ve çeşitli kolaylaştırılmış prosedürlerle hızlandırılması öncelikler ortasında yer alabilir. Türkiye-Suudi Arabistan Koridoru içerisindeki entegrasyon ve senkronizasyonun yanı sıra, Türkiye’nin merkezi aktör olarak yer aldığı Kalkınma Yolu, Orta Koridor ve onun bileşeni olan Zengezur Koridoru üzere ulaştırma koridorlarının da birbiriyle tamamlayıcı niteliğinin öne çıkarılması kıymetlidir.

Tüm bunların sıkıntısız gerçekleşmesinin ön kuralları ise bölgesel bağlantısallık mimarisi ile bölgesel güvenlik mimarisinin eşzamanlı olarak inşa edilmesi ve 2030'a kadarki kritik devirde koridorların bileşeni olan bölge ülkelerinin iç siyasi ve sosyoekonomik istikrarının korunmasıdır.

Kaynak: {Haber Merkezi}