Türk dünyasının 34 yıllık iş birliği yürüyüşü: Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlığıyla başladı

Türkiye’de kardeş Türk topluluklarına ilgi her zaman güçlü oldu.

Kardeşlik bağına dayanan bu ilgi, 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılması ve Türk cumhuriyetlerinin bağımsızlıklarını kazanmasının akabinde ise siyasi ve diplomatik alanda da iş birliği gayesi haline geldi.

İLK ZİRVENİN 34’ÜNCÜ YILI

Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan’ı birinci tanıyan ülkelerden biri olan Türkiye, ortak tarih ve kültür bağlarının güçlü siyasi ve diplomatik bağlantılara dönüşmesi için de teşebbüsler başlattı.

19-20 Haziran 1992 tarihlerinde Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Türkmenistan'ın kültür bakanları bir araya geldi.

Bu kapsamda atılan birinci adımlardan biri 30-31 Ekim 1992 tarihlerinde Türkiye’nin konut sahipliğinde düzenlenen Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi oldu.

TÜRK DÜNYASI LİDERLERİ BULUŞTU

Zirveye Türk cumhuriyetlerinin o tarihteki başkanları; Azerbaycan Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey, periyodun Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov, periyodun Özbekistan Cumhurbaşkanı İslam Kerimov, periyodun Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, devrin Kırgızistan Cumhurbaşkanı Askar Akayev katıldı.

Ankara’da TBMM’deki Şeref Salonu’nda düzenlenen dorukta periyodun Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve periyodun Başbakanı Süleyman Demirel konuşma yaptı.

İLK ADIM

Zirvede siyasi, ekonomik ve kültürel ilgilerin geliştirilmesi, eğitim alanında ortak çalışmalar yürütülmesi ve Türk cumhuriyetleri arasındaki dayanışmanın güçlendirilmesi hedeflendi.

Türk dünyası önderlerinin birinci kere ortak bir siyasi platformda buluştuğu tepe, ilerleyen yıllarda kurumsallaşacak olan iş birliği adımlarının birinci nüvesi oldu.

TÜRKSOY KURULDU

12 Temmuz 1993'te Kazakistan’ın Almatı kentinde imzalanan mutabakatla Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı kuruldu.

Merkezinin Ankara olarak belirlenen teşkilatın kısa isminin TÜRKSOY olmasına karar verildi.

Türk dünyasının ortak kültürel mirasını müdafaa, Türk lisanı konuşan topluluklar arasındaki kültürel ilgileri geliştirme ve ortak etkinlikler düzenleme maksadıyla kurulan TÜRKSOY, Türk cumhuriyetleri arasındaki birinci kurumsal yapı oldu.

DEVAM EDEN ZİRVELER

İlki 1992’de yapılan Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi kapsamında Türk cumhuriyetleri başkanları ilerleyen yıllarda da bir araya gelmeye devam etti.

Türk dünyası başkanları 1994'te İstanbul'da, 1995'te Bişkek'te, 1996'da Taşkent'te, 1998'de Astana'da, 2000'de Bakü'de ve 2001'de yine İstanbul'da bir araya geldi.

PARLAMENTOLAR ARASI İŞ BİRLİĞİ

Cumhurbaşkanları ve hükümetler tarafından yürütülen temaslardan sonra 2008 yılında da 4 Türk cumhuriyeti arasında parlamentolar arası iş birliğini hedefleyen Türk Dili Konuşan Ülkeler Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA) kuruldu.

Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından Dolmabahçe Sarayı’nda imzalanan İstanbul Anlaşması sonucunda kurulan TÜRKPA’nın sekreteryasının Azerbaycan’ın başşehri Bakü’de yerleşik olmasına karar verildi.

TÜRKPA’nın 2023’te Ankara’daki 12’nci genel konseyinde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti de gözlemci statüsünde birliğe dahil edildi.

KURUMLAŞMA ADIMI

Türk devletleri arasındaki alakaların kurumsallaşmasındaki en değerli dönüm noktası ise 3 Ekim 2009 tarihinde Azerbaycan’ın Nahçıvan kentinde düzenlenen Türk devletleri başkanları doruğunda yaşandı.

Zirvede Türkiye, Azerbaycan, Kazakistan ve Kırgızistan tarafından Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'nin kurulmasını öngören Nahçıvan Anlaşması imzalandı.

Bu mutabakatla, başkanlar dorukları ile yürüyen ilgilerin kalıcı bir teşkilat çatısı altında yürütülmesinin önü açıldı.

2010’da İstanbul’daki tepede, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi’nin daimi sekretaryası oluşturuldu.

ÖZBEKİSTAN DA KATILDI

Konsey’in oluşmasıyla birlikte Türk devletleri arasındaki siyasi iş birliği, kurumsal bir düzenek ile yürütülecek yeni bir periyodun başlamasını sağladı.

2011’de ilk zirvesi Almatı’da düzenlenen Konsey’in sonraki yıllarda Bişkek, Gebele, Bodrum, Astana, Çolpon-Ata ve Bakü'de düzenlenen toplantılarında iş birliği alanlarını geliştiren kararlar alındı.

2019’da Bakü’deki dorukta Özbekistan da Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'ne katıldı. 2018’de ise Macaristan, gözlemci üye statüsüyle teşkilata dahil oldu.

TÜRK DÜNYASI 2040 VİZYONU

12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da düzenlenen tepe ile Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi'nin ismi bugünkü Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildi.

Toplantıda Türk devletleri arasında daha kapsamlı bir iş birliği gayesiyle Türk Dünyası 2040 Vizyonu kabul edildi.

Türk Dünyası 2040 Vizyonu dokümanıyla Türk cumhuriyetlerinin ilerleyen yıllarda iktisat, güç, eğitim ve kültür alanlarında iş birliğini derinleştiren maksatlar kabul edildi.

KKTC DE GÖZLEMCİ ÜYE OLDU

Aynı toplantıda Türkmenistan da gözlemci üye statüsünde teşkilata kabul edildi.

2022 yılında Özbekistan’ın Semerkant kentindeki tepede ise KKTC gözlemci üye olarak teşkilata dahil edildi.

“TÜRK ASRI”

Türk Devletler Teşkilatı’nın 13’üncü zirvesi de bu hafta, 30 Ekim’de Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın konut sahipliğinde “Türk Asrı: Lisanda, Fikirde, İşte Birlik” temasıyla Ankara’da düzenlendi.

1992 yılında Türkiye’nin gayretleri ve öncülüğünde, Türk cumhuriyetleri arasında güçlü bir iş birliğini hedefleyen teşebbüsler, aradan geçen 34 yılda Türk dünyasının ortak hareket etme arayışının temel platformu halini aldı.

Ortak tarih ve kültür mirasını güçlü ekonomik, siyasi ve stratejik iş birliklerine dönüştürmeyi maksadı bugün Türk Devletler Teşkilatı ile yoluna devam ediyor.