Eczacıbaşı Ailesinin Serveti Nasıl Oluştu?

Soyadı Olmadan Önce Bir Unvandı

Türkiye’nin esaslı sanayi ailelerinin birçoklarında soyadı, ailenin geldiği yeri ya da atalarının mesleğini anlatır. Eczacıbaşı’nda ise soyadı, direkt bir muvaffakiyet dokümanıdır: evvel unvan olarak kazanılmış, fakat yıllar sonra soyadına dönüşmüştür.

İzmirli genç bir eczacı olan Süleyman Ferit Bey’e “Eczacıbaşı” unvanı 1909’da verilir. 1934’te Soyadı Kanunu çıktığında aile, kendisine layık görülen bu unvanı soyadı olarak alır. Yani bugün Türkiye’nin en tanınmış sanayi markalarından birinin ismi, aslında bir mesleksel liyakat nişanının kalıcılaşmış hâlidir.

Bu detay, ailenin bütün öyküsünün de özetidir: servet, evvel bilgiden ve meslekten doğmuş, sonra endüstriye dönüşmüştür.

Birinci Kuşak: Süleyman Ferit Bey ve Tezgâhın Arkasındaki İmalathane

Süleyman Ferit Eczacıbaşı 1885’te İzmir’in İkiçeşmelik semtinde doğdu. Babası Hacı Hafız Şakir Efendi, İzmir Şehremaneti’nin (belediyesinin) başkantarcısıydı; yani aile, tüccar değil memur kökenliydi. Bu, servet öyküsünün başlangıcı açısından değerli bir noktadır — ortada devralınacak bir sermaye yoktu.

Süleyman Ferit, İzmir Sultani İdadisi’ni (bugünkü İzmir Lisesi) 1900’de bitirdi ve tıpkı yıl, şimdi 15 yaşındayken İstanbul’da Tıp Fakültesi’nin eczacılık kısmına girdi. 1903’te, 18 yaşında, İzmir’in diplomalı birinci eczacılarından biri olarak mezun oldu. Devrin şartlarında bu, inanılmaz bir eğitim sermayesiydi.

1911’de İzmirli tüccar Caferizade Kemal Bey’in kızı Saffet Hanım’la evlendi. Bu evlilikten Melih, Nejat, Vedat, Kemal, Haluk ve Şakir isimlerinde oğulları oldu (bazı kaynaklar erken yaşta kaybedilen Sedat’ı da sayar).

Servetin İlk Katmanı

Ailenin birinci birikimi, sanıldığı üzere sırf eczanecilikten gelmedi. Asıl fark, tezgâhın arkasında olup bitenlerdeydi.

1912’de Kemeraltı’ndaki Şifa Eczanesi devralındıktan sonra Süleyman Ferit Bey burada sadece ilaç satmadı; diş macunu, kuvvet şurubu, losyon, krem ve “Ferit Kolonyaları” üretmeye başladı. Yani daha 1910’lu yıllarda, ithal eserlerin yerine geçen, markalı ve tekrar tekrar satılabilen tüketim eserleri imal ediyordu.

Bu, ailenin sonraki yüz yılını belirleyecek üç refleksin birinci hâliydi:

1. Bir muhtaçlık varsa ithal etmek yerine üretmek,
2. Ürüne isim vermek, yani marka kurmak,
3. Sağlık ve hijyen ekseninde kalmak.

Bu arada Süleyman Ferit Bey’in mesleksel prestiji da büyüyordu. I. Dünya Savaşı yıllarında askerî hastanelerde kolera ve tifüs salgınlarına karşı verdiği gayret sebebiyle Harp Madalyası’yla ödüllendirildi. İzmir’in işgali sırasında aile bir mühlet İstanbul’a, Beylerbeyi’ne taşındı; 1921’de İzmir’e döndüler.

Birinci nesil, bir servet bırakmadı. Bir meslek, bir isim ve bir çalışma ahlakı bıraktı. Endüstriye dönüşüm ikinci nesilde gerçekleşti.

İkinci Kuşak: Dr. Nejat F. Eczacıbaşı ve Kurucu Zihniyet

Eğer bu kıssanın tek bir mimarı varsa, o Mehmet Nejat Ferit Eczacıbaşı‘dır (5 Ocak 1913, İzmir – 6 Ekim 1993, ABD).

Önce Bilgi Sermayesi

Nejat Eczacıbaşı’nın yaptığı birinci yatırım fabrikaya değil, kendi zihnine oldu:

• 1934 – Heidelberg Ruprecht Karls Üniversitesi’nde kimya tahsilini tamamladı.
• 1935 – Chicago Üniversitesi’nde yüksek kimya diploması aldı.
• 1937 – Berlin Üniversitesi’nde biyokimya alanında doktorasını tamamladı.
• 1937–1939 – Kaiser Wilhelm Enstitüsü’nde (sonradan Max Planck Enstitüsü), 1939 Nobel Kimya Ödülü sahibi Prof. Adolf Butenandt’ın yanında hormonlar ve vitaminler üzerine çalıştı.

Türkiye’ye döndüğünde elinde büyük bir sermaye değil, o devir ülkede neredeyse eşi bulunmayan bir uzmanlık vardı. Servetin gerçek çekirdeği buydu.

Savaşın Yarattığı Boşluk

Nejat Eczacıbaşı 1942’de İstanbul’da küçük bir ilaç laboratuvarı kurdu. İlk eseri D-Vital isimli bir vitamin müstahzarıydı.

Zamanlama tesadüf değildi. II. Dünya Savaşı ithalatı fiilen durdurmuştu; ilaçtan kahve fincanına kadar her şey kıttı. Ülkede karşılanamayan her gereksinim, bilen biri için bir pazar boşluğu demekti.

Bu periyodun iki kıssası, ailenin girişimcilik şeklini çok yeterli anlatır:

İnsülin. O yıllarda ülkede bulunamayan insülini üretmeyi başardı — teknik bilginin direkt ticari pahaya dönüştüğü birinci anlardan biri.

Kahve fincanı. Ordu, muhtaçlık duyduğu elektrolitik bakırın üretilmesini istedi. İstanbul Yunus’ta bu emelle bir tesis kuruldu. Lakin ordunun planları değişince tesis boşta kaldı. İthalatın durması yüzünden ülkede kahve fincanı bile bulunamadığı için tesis seramik fincan üretimine yöneldi; akabinde seramik mutfak eşyaları geldi.

Yıllar sonra Türkiye’nin birinci çağdaş seramik sağlık gereçleri fabrikasına ve bugünkü VitrA markasına giden yol, aslında bu “kazayla” öğrenilen seramik bilgisinden geçti. Aile, elindeki tesisi kapatmak yerine yeni bir işe dönüştürmeyi seçti — bu esneklik, sonraki nesillerde da tekrarlanacaktı.

Sanayileşme: Üç Kurucu Hamle

1952 – Levent, ilaç. Türkiye’nin ilk modern ilaç fabrikası açıldı. Antibiyotiklerden hormon ve vitaminlere, mineral bileşimlerinden kalp-damar ilaçlarına kadar geniş bir üretim yapıldı. Bu tesis sadece bir fabrika değil, Türkiye’de çağdaş ilaç endüstrisinin başlangıç noktasıydı.

1958 – Kartal, seramik. Türkiye’nin birinci çağdaş seramik sağlık gereçleri fabrikası kuruldu. Ülkede lavabo ve klozete talep yeni yeni oluşuyordu; aile talebin peşinden değil, önünden gitti.

1969–1971 – Karamürsel, paklık kâğıdı. İpek Kağıt kuruldu, 1970’te birinci üretim yapıldı. 1971’de Selpak, 1978’de Solo markaları doğdu. “Selpak” ismi fabrika çalışanlarının teklifiyle, selülozun “sel”i ile paklığı çağrıştıran “pak” birleştirilerek türetildi.

Bu üçüncü atak, ticari zekânın tahminen de en saf örneğidir. Türkiye’de 1960’ların sonunda paklık kâğıdı diye bir kategori yoktu. Aile var olan bir pazarda hisse kapmaya çalışmadı; pazarın kendisini yarattı. Türkiye’nin birinci tuvalet kâğıdı reklamı 1971’de yayımlandı — yani eseri satmadan evvel alışkanlığı satmak gerekiyordu.

1973 – Kurumsallaşma. 27 Aralık 1973’te şirketler tek çatı altında toplandı ve Eczacıbaşı Holding kuruldu. Aile serveti bu tarihten sonra “birkaç fabrika” olmaktan çıkıp yönetilebilir, devredilebilir bir yapıya kavuştu.

Sanayici Olmanın Ötesi

Nejat Eczacıbaşı’nın bıraktığı miras sırf ekonomik değildi. 1959’da Eczacıbaşı Bilimsel Araştırma ve Ödül Fonu’nu kurdu. 1960’larda ODTÜ Mütevelli Heyeti’nde, 1970’lerde TÜBİTAK idaresinde vazife aldı. Türk Eğitim Vakfı’nın ve TÜSİAD’ın kurucuları arasında yer aldı.

Kültür alanındaki en kalıcı işi ise İstanbul Kültür Sanat Vakfı‘dır. Avrupa’daki şenlikleri yakından izledi, yetkililerini İstanbul’a çağırdı; 1972’de vakfın temeli atıldı ve ilk İstanbul Festivali 1973’te, Cumhuriyet’in 50. yılı kutlamaları kapsamında gerçekleşti. Kendi anlatımına nazaran en zor kısım festivali düzenlemek değil, o yıllarda Türkiye’de çok az kişinin bildiği “festival” kavramının bir kültür hizmeti olduğunu ve para kazandırmak yerine daima dayanağa muhtaç olduğunu anlatmaktı.

Festivalin başarısı sebebiyle 1974’te Avrupa Konseyi madalyası, 1975’te Kızılay Şeref Madalyası, 1976’da Almanya Federal Cumhuriyeti Büyük Liyakat Nişanı aldı. Anılarını “Kuşaktan Kuşağa” (1982) ismiyle yayımladı; görüşlerini “İzlenimler, Umutlar” (1994) kitabında topladı.

1946’da evlendiği Beyhan (Ergene) Eczacıbaşı ile iki oğlu oldu: Bülent ve Faruk. 6 Ekim 1993’te, katarakt ameliyatı için gittiği ABD’de hayatını kaybetti.

Ailenin Kültür Kanadı: Şakir Eczacıbaşı

İkinci jenerasyonun öteki değerli ismi, Nejat Bey’in kardeşi Şakir Eczacıbaşı‘dır (1929–2010). Eczacılık eğitimi almış olmasına karşın ismini fotoğrafçı, sinema müellifi ve kültür insanı olarak duyurdu. Uzun yıllar İKSV’nin idaresinde yer aldı.

1966’da Nejat ve Şakir Eczacıbaşı kardeşler Eczacıbaşı Spor Kulübü‘nü kurdular; kulübün başkanlığını 1966’dan 1996’ya kadar Şakir Eczacıbaşı yürüttü. Bugün bayan voleybolunda ülkenin en esaslı kulüplerinden biri olan yapının arkasında bu aile ilgisi vardır.

Şakir Eczacıbaşı’nın varlığı, ailenin sebep sırf “zengin bir aile” değil de bir kurum olarak anıldığını açıklar: sermaye bir kolda birikirken, prestij başka kolda inşa ediliyordu.

Üçüncü Kuşak: Bülent ve Faruk Eczacıbaşı

Bülent Eczacıbaşı (1949)

Imperial College London’da kimya, MIT’de kimya mühendisliği okudu. 1974’te Topluluğa katıldı ve babasının vefatından sonra idarenin başına geçti; hala Eczacıbaşı Holding Yönetim Kurulu Başkanı’dır.

İş dünyasındaki vazifeleri arasında TÜSİAD Yönetim Kurulu Başkanlığı (1991–1993), TÜSİAD Yüksek İstişare Konseyi Başkanlığı (1997–2001), TESEV Kurucu Yönetim Kurulu Başkanlığı (1993–1997) ve İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikası Başkanlığı (2000–2008) sayılabilir. Bugün TÜSİAD ve İEİS’in onursal lideridir.

Kültür tarafında babasının çizgisini sürdürdü: İstanbul Modern‘i bünyesinde bulunduran vakfın Mütevelli Heyeti Başkanı ve İKSV Yönetim Kurulu Başkanı’dır — Topluluk her iki kurumun da kurucu sponsorudur. İtalya’nın Yıldız Nişanı (2003) ve Fransa’nın Legion d’Honneur nişanı (2014) sahibidir.

Kendisi tıpkı vakitte üretken bir muharrir ve fotoğrafçıdır: “İşim Gücüm Budur Benim” (2018), “Aklımızda Bulunsun” (2022) ve mesleksel hayatının 50. yılında yayımlanan “Biraz Daha Düşününce” (2024) kitaplarının yanı sıra fotoğraf kitapları vardır. 2025’te, risk altındaki fotoğraf arşivlerini korumak ve dijitalleştirmek amacıyla Bülent Eczacıbaşı Vakfı Fotoğraf Araştırmaları Merkezi’ni (BEVFAM) kurdu.

Faruk Eczacıbaşı (1954)

İşletme ve iktisat eğitimini tamamladıktan sonra yüksek lisansını Berlin Teknik Üniversitesi’nde yaptı. 1980’de Eczacıbaşı Holding Planlama Bölümü’nde çalışmaya başladı; 1987’de Padeko İlaç’ta genel müdürlüğe kadar yükseldi.

1989’da Eczacıbaşı Bilişim‘i kurarak Topluluğun dijital dönüşümünü uzun yıllar yönetti. 1996’dan bu yana Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili’dir. 1995’te kurucuları arasında yer aldığı Türkiye Bilişim Vakfı‘nın başkanlığını sürdürüyor; 1999’dan beri de Eczacıbaşı Spor Kulübü’nün lideri. Teknolojinin geleceğini tartıştığı “Daha Yeni Başlıyor” (2018) kitabının müellifidir.

Üçüncü Kuşak Portföyü Yeniden Kurdu

İkinci jenerasyon serveti kurdu; üçüncü nesil onu döndürdü. En çarpıcı örnek, ailenin ismini taşıyan işi elden çıkarmasıdır.

2007’de Eczacıbaşı İlaç Sanayi, muadil ilaç ve faal madde üretimi yapan Eczacıbaşı Sağlık Ürünleri ile Eczacıbaşı Özgün Kimya’daki hisselerinin %75’ini Avrupa’nın önde gelen jenerik ilaç şirketlerinden Zentiva N.V.’ye devretti. İki iştirakin toplam pahası 613 milyon euro olarak belirlenmiş, devredilen hisse 460 milyon euroya karşılık gelmişti. Kalan %25 ise Temmuz 2009’da devredildi.

Bu, sıradan bir satış değildi: aile, 1952’de kurduğu ve kendisini var eden işin üretim ayağından çıkıyordu. Şirketin unvanı 2008’de EİS Eczacıbaşı İlaç, Sınai ve Finansal Yatırımlar olarak değişti ve yapı, üretimden çok yatırım yöneten bir şirkete dönüştü. Topluluk sıhhat alanında kaldı — fakat artık nükleer tıp, biyoteknoloji, ithal yepyeni ilaç pazarlaması ve sağlık hizmetleri üzere daha uzmanlaşmış alanlarda.

Aynı periyotta yük merkezi de kaydı:

• Yapı ürünleri (VitrA, Artema, İntema, VitrA Karo; Almanya’da Villeroy & Boch Fliesen operasyonları) ihracat motoru hâline geldi.
• Esan, madencilik ve doğal kaynaklarda Topluluğun en büyük kollarından biri oldu.
• Gayrimenkul, 2006’da açılan Kanyon ile birlikte kalıcı bir gelir kalemine dönüştü. (Bu tercih tenkitlerin de odağıdır: birtakım yorumcular Topluluğun endüstriden gayrimenkul ve madenciliğe kaymasını, Türkiye’nin sanayisizleşmesinin bir örneği olarak okur. Karşı görüş ise global rekabette ayakta kalmanın portföy yenilemeyi mecburî kıldığını savunur.)

Dördüncü Kuşak ve Bugünkü Tablo

Bugün ailenin dördüncü jenerasyonu idarede faal:

Nejat Emre Eczacıbaşı (1984), Harvard’da iktisat, Columbia Business School’da MBA yaptı. PwC Türkiye’de danışman olarak başladığı mesleğinin akabinde 2008’de Topluluğa katıldı. 2015’te Yapı Ürünleri Grubu’nun mutfak işinin genel müdürü oldu ve İntema Yaşam’ı kurdu. 2019’dan bu yana Holding Yönetim Kurulu üyesi ve İnovasyon-Girişimcilik Koordinatörü.

Esra Eczacıbaşı Coşkun (1989), Robert Kolej ve Harvard (ekonomi ve sanat tarihi) mezunu. Mesleğine New York’ta MoMA’da başladı, Türkiye’ye dönüp İstanbul Modern’in Genç Modern teşebbüsünü kurdu. INSEAD MBA’inin akabinde McKinsey’de danışmanlık yaptı; 2019–2025 arasında Topluluğun dijital dönüşümünü yönetti. Bugün Holding İcra Kurulu üyesi, Sanipak Yönetim Kurulu Başkanı ve İstanbul Modern idaresinde.

İki isim de aile geleneğinin ikili karakterini sürdürüyor: biri girişimcilik-inovasyon, oburu kültür-sanat ekseninde.

Bu arada idare giderek profesyonelleşiyor. Şubat 2025’te Burak Sevilengül, Topluluk CEO’su olarak misyona başladı — Turkcell, Intel ve Etisalat geçmişiyle, aile dışından gelen bir isim. Ocak 2025’te ise Eczacıbaşı Tüketim Ürünleri, milletlerarasılaşma stratejisi kapsamında Sanipak ismini aldı; Selpak, Solo, Uni Baby, Selin ve Okey markaları bu çatı altında.

Sayılarla Eczacıbaşı Topluluğu

• 47 şirket ve 47 üretim tesisi
• 13.250’den fazla çalışan
• 38’i aşkın marka
• 120’den fazla pazara erişim
• Yaklaşık 2 milyar euro net satış
• Cironun %61’inden fazlası Türkiye dışından

Bu son sayı tahminen de en manalısı: bir vakitler ithalatın durmasından doğan şirket, bugün gelirinin birçoklarını ihracattan sağlıyor.

Ailenin net servetine dair muteber bir kamuya açık rakam yoktur; holding aile denetimindedir, sadece EİS Eczacıbaşı İlaç (ECILC) ve Eczacıbaşı Yatırım Holding (ECZYT) Borsa İstanbul’da süreç görür.

Kaynak: {Haber Merkezi}