Berlin'den Antalya'ya COP'un 31 yıllık kıssası

Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında her yıl düzenlenen ve en üst düzey küresel iklim zirvesi olan COP, bu yıl da Türkiye'nin mesken sahipliğinde gerçekleştirilecek.

COP31 (31. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı), 9–20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya'da düzenlenecek.

Türkiye’nin birinci kere konut sahipliği yaptığı bu dev diplomatik tepe, "vaatlerden uygulamaya geçiş" mottosuyla global iklim siyasetlerinin yeni yol haritasını şekilendirmesi bekleniyor.

Bu yıl Türkiye'de COP31 ismiyle düzenlenecek konferansın 31 yıllık tarihi, global iklim uğraşında dönüm noktalarına, karşılanamayan taahhütlere ve tahlile kavuşmayı bekleyen pek çok iklim sıkıntısına sahne oldu.

İLK COP ALMANYA'DA GERÇEKLEŞTİRİLDİ

İngilizce Conference of the Parties (Taraflar Konferansı) tabirinin kısaltması olan COP, iklim krizine dair değerlendirmelerin yapıldığı memleketler arası toplantıları tabir ediyor.

AA muhabiri, birinci toplantıdan bugüne COP'ta alınan kararları, imzalanan muahedeleri, yaşanan krizleri ve öne çıkan taahhütleri derledi.

Almanya'nın başşehri Berlin'de 1995'te gerçekleştirilen birinci COP, dönemin Almanya Çevre Bakanı Angela Merkel'in başkanlığında, 117 taraf ve 53 gözlemci ülkenin iştirakiyle yapıldı.

ZİRVENİN ANA GÜNDEMİ İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ İLE MÜCADELE

Zirvede, iklim değişikliğiyle çabayı güçlendirmeye yönelik global müzakerelerin başlatılması, öncelikli gündem maddesi olarak yer aldı.

İklim kriziyle gayrette gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerden farklı uygulamaları hayata geçirmelerinin beklenmesi ise ilerleyen yıllarda giderek yoğunlaşacak tartışmaların temelini oluşturdu.

Bu süreçte, gelişmekte olan ülkeler, iklim krizinin sorumluları olarak gelişmiş ülkeleri işaret etti.

Ancak ABD üzere yoğun sanayi faaliyetleri gerçekleştiren birçok gelişmiş ülke, emisyon azaltımı noktasında kendilerine baskı uygulandığını savundu.

Ülkeler arasında yaşanan tansiyonun azaltılması için çok sayıda fikir ortaya atıldı.

Taraflar arasında tahlile ulaşmak ise uzun yıllar aldı. Bu basamakta, gelişmekte olan ülkelere, sürdürülebilir büyümelerine yardımcı olmak ismine çeşitli yardımlar yapılması gündeme geldi. Fakat gelişmiş ülkelerin emisyonlarını azaltmasına yönelik önemli bir değişim kelam konusu olmadı.

İkinci COP toplantısının konut sahipliğini İsviçre yaptı. Emsal bahislerin gündeme geldiği ikinci doruktaki en değerli gelişme yoğun sanayi faaliyetleriyle tenkitlerin odağı olan ABD'nin "İklim değişikliğiyle uğraş için bağlayıcı emisyon azaltımının gerekliliğini" kabul etmesi oldu.

GÖNÜLLÜLÜK YERİNİ YASAL BAĞLAYACILIĞA BIRAKTI

Ancak doruklarda verilen taahhütlerin gönüllülük temeline bağlı olması gayelere ulaşmayı da zorlaştırdı. Taraflar, Japonya'nın Kyoto kentinde düzenlenen COP3'te, gönüllülük temelini bir adım öteye taşıyarak "yasal bağlayıcılık" gündemini oluşturdu.

COP3'ün sonunda sunulan Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkeleri, karbon emisyonlarını azaltmaları konusunda bağlayıcı yasal düzenlemelere tabi tuttu ve bu ülkelerden sera gazı emisyonlarını 2012'ye kadar yüzde 5 oranında düşürmeleri istendi. Ama aralarında Çin'in de olduğu gelişmekte olan ülkelerin, sadece yıllık sera gazı envanter raporunu sunacağı açıklandı.

ABD, başlangıçta çekinceli yaklaştığı Kyoto Protokolü'nü COP4 tepesinde imzaladı lakin muahedeyi hiçbir vakit onaylamadı.

COP5'te, mutabakatın hayata geçirilmesinden evvel uygulama asıllarının ve sistemlerinin belirlenmesi gerektiği vurgulandı.

Hollanda'nın Lahey kentinde 2000 yılının kasım ayında düzenlenen COP6, tarafların anlaşamaması üzerine askıya alındı.

Görüşmelere Temmuz 2001'de Bonn'da devam edildi. ABD dışındaki ülkeler, Kyoto Protokolü'nün uygulama araçları konusunda mutabakata vardı.

Ancak, ABD tarafından tepe sürecinde krize yol açan bir açıklama yapıldı. Dönemin ABD Başkanı George W. Bush, ülkesinin Kyoto Protokolü'nü uygulamayacağını şu sözlerle duyurdu:

"Amerikan halkının ve personellerinin refahını korumak için görevlendirilmiş ABD Başkanı olarak, milyonlarca vatandaşımızı işsiz bırakacak çürük bir milletlerarası mutabakata milletimizi teslim etmeyeceğim."

KYOTO PROTOKOLÜ'NÜN DAMGA VURDUĞU ZİVELER

ABD'nin çekilme kararının akabinde gerçekleştirilen COP7, COP8 ve COP9'da, Kyoto Protokolü'nün teknik detaylarının netleştirilmesine odaklanıldı. Bu süreçte, tarafları son bir global muahede üzerinde uzlaştırma uğraşları da sürdürüldü.

Kyoto Protokolü'nün yürürlüğe girmesi için gerekli onay sayısına ulaşılamaması, 2004 yılında da sürecin önündeki pürüzlerden biri oldu. Rusya'nın 18 Kasım 2004'te protokolü onaylamasıyla gerekli şartlar tamamlandı. Arjantin'in başşehri Buenos Aires'te gerçekleştirilen COP10'da, protokolün yürürlüğe girmesini mümkün kılan bu gelişme gündemin öne çıkan başlıkları arasında yer aldı.

COP11'den COP14'e uzanan süreçte de Kyoto Protokolü'nü kabul etmeyen ülkelerle uzlaşma sağlanmaya çalışıldı. Görüşmelerde, sera gazı emisyonlarının azaltılması, iklim hareketlerinin güçlendirilmesi ve farklı fonların oluşturulması üzere bahisler tartışıldı.

Kyoto Protokolü'nün birinci taahhüt periyodunun 2012'de sona erecek olması, yeni bir global iklim mutabakatına yönelik arayışları hızlandırdı. Bu kapsamda toplanan COP15, protokolün akabinde izlenecek yolun belirlenmesi maksadıyla yoğun iştirakle gerçekleştirildi.

COP15'in sonunda, iklim finansmanı açısından değerli bir adım olarak görülen Kopenhag Mutabakatı imzalandı. Mutabakatla, gelişmiş ülkeler, gelişmekte olan ülkelerin emisyonlarını düşürmesi ve iklim değişikliğinin tesirlerine karşı dayanıklılığını artırması emeliyle 2020'ye kadar yılda 100 milyar dolar kaynak sağlamayı kabul etti.

COP16'da global sıcaklık artışının sanayi öncesi periyoda kıyasla 2 dereceyle sonlandırılmasını öngören Cancun Anlaşmaları üzerinde uzlaşı sağlandı.

PARİS ANLAŞMASI'NIN İLK ADIMLARI

Dünya Bankasının, global sıcaklıkların 2100 yılına kadar 4 derece artabileceğine ait raporu, COP17'nin öne çıkan gündem başlıklarından biri oldu. Rapor, Katar'ın başşehri Doha'da düzenlenen COP18'de de tartışılmaya devam etti. Tepede taraflar, Kyoto Protokolü'nün ikinci taahhüt devrini ele almak ve ülkelerin emisyon azaltım gayelerini kapsayan, yasal bağlayıcılığı bulunan yeni bir mutabakat üzerinde müzakere yürütmek üzere bir araya geldi. Paris Anlaşması'na giden sürecin birinci adımları da bu toplantıda atıldı.

COP19'da, iklim krizinin yol açtığı aşırı hava olaylarından kaynaklanan kayıp ve ziyanlar öncelikli gündem maddeleri arasına dahil edildi. Görüşmeler sonucunda, bu ziyanlarla çaba kapsamında Varşova Uluslararası Kayıp ve Zarar Mekanizması'nın kurulması kararlaştırıldı.

Yıllardır devam eden süreçlerin somut bir çıktısının oluşturulması maksadı doğrultusunda 2015'te Fransa'nın başşehri Paris'te gerçekleştirilen COP21'in sonunda, 195 ülke ve Avrupa Birliği'nin katılımıyla Paris Anlaşması kabul edildi. 1997'den bu yana iklim değişikliği alanında yasal bağlayıcılığı bulunan birinci milletlerarası doküman niteliğindeki muahede, gerekli onay şartlarının sağlanmasının akabinde 4 Kasım 2016'da yürürlüğe girdi.

Küresel sıcaklık artışının sanayi öncesi periyoda kıyasla 2 derecenin "oldukça altında" tutulmasını ve 1,5 dereceyle sonlandırılması için efor gösterilmesini amaçlayan mutabakat ayrıyeten, global sera gazı emisyon gayelerine ulaşılabilmesi için ülkelerin belirledikleri Ulusal Katkı Beyanlarını (NDC) bir an evvel sunmaları konusunda davetler içerdi.

ABD'NİN PARİS ANLAŞMASI'NDAN AYRILMASI

Paris Anlaşması'nın uygulama kademesine geçişi, Fas'ın Marakeş kentinde 2016'da gerçekleştirilen COP22'nin öncelikli amaçları arasındaydı. Buna rağmen, ABD'de yeni lider seçilen Donald Trump'ın iklim siyasetlerine ait tavrı toplantının seyrini değiştirdi. Trump tıpkı Bush üzere, iklim muahedesinin ülke iktisadına ziyan vereceği görüşünü argüman ediyordu.

Trump, iklim krizini bir "aldatmaca" olarak tanımlayarak bu çeşit şeylere inanmadığını birçok defa lisana getirdi. Tepe boyunca iklim değişikliğiyle çaba tersliğine devam eden Trump, bir yıl sonra Almanya'da gerçekleştirilen COP23 öncesinde, Haziran 2017'de yaptığı açıklamayla ülkesinin Paris Anlaşması'ndan çekileceğini duyurdu.

Trump'ın çekilme kararı sonrasında, Paris Anlaşması'nın 2020'de yürürlüğe girecek uygulama süreci için gerekli hazırlıklar, 2018'deki COP24'ün temel başlıklarından birini oluşturdu. Taraflar, mutabakatın maddelerini son haline getirmek ve uygulamada izlenecek ortak kuralları belirlemek üzere müzakerelerini sürdürdü.

COP25'te, Paris Anlaşması'nın maksatlarına ulaşılmasını destekleyecek piyasa araçları ve memleketler arası işbirliği başlıkları tartışıldı. Müzakerelerde karbon ticaretinin kurallarının belirlenmesi, uzun vadeli iklim finansmanının sağlanması ve şeffaflığın artırılması üzere şimdi tahlile kavuşmamış bahisler öne çıktı.

ABD YENİDEN TARAFLAR ARASINA KATILDI

Kovid-19 salgını sebebiyle COP26 bir yıl ertelenerek 2021'de düzenlendi. Zirvede, metan emisyonlarının azaltılması iklim gündeminin öne çıkan başlıkları arasındaydı. 2021'de misyona gelerek, Trump'ın çekildiği Paris Anlaşması'na ABD'yi yine dahil eden yeni lider Joe Biden, bir adım öteye giderek, ülkesinin, metan emisyonlarını 2030'a kadar yüzde 30 azaltma taahhüdü veren taraflar arasına katıldığını açıkladı. Bu devirde birinci defa, global ısınmaya yol açan kömür kullanımı bir COP doruğunun konusu oldu. Özellikle Çin ve Hindistan'a yönelik yapılan davetlerde, kömür ve türevi fosil yakıt kullanımlarının kademeli olarak sona erdirilmesi istendi.

Rusya-Ukrayna Savaşı sonrasında yaşanan güç ve besin krizi odağında geçen COP27'de kayıplar ve ziyanlar da ele alındı.

FOSİL YAKITLARA ATIF YAPILAN İLK FİNAL METNİ

COP28, Birleşik Arap Emirlikleri'nin (BAE) Dubai kentinde düzenlendi. Bir petrol ülkesinde yapılması sebebiyle yansıların odağında geçen dorukta, kıymetli bir adım atıldı. Tepe sonunda yayımlanan final metninde dorukların tarihinde birinci sefer fosil yakıtlara atıfta bulunuldu ve "Enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil, sistemli ve eşit bir biçimde uzaklaşma, 2050 net sıfır maksatlarına ulaşmak için bu kritik 10 yıl içerisinde hareketleri hızlandırma" davetine yer verildi.

COP28'de yapılan müzakerelerde, iklim krizinden en fazla etkilenen ve bu krize karşı daha savunmasız olan ülkelerin yaşadığı kayıp ve ziyanların karşılanması maksadıyla yeni finansman kaynakları oluşturulması gündeme geldi. Konferans Başkanı ve BAE'nin BM'deki İklim Değişikliği Özel Elçisi Sultan Al-Jaber, kurulması planlanan fona ülkesinin 100 milyon dolar katkı sağlayacağını açıkladı. Öteki ülkelerin taahhütleriyle birlikte fon için vadedilen toplam fiyat 700 milyon dolar oldu.

COP29'un ana gündemini gelişmekte olan ülkelerin iklim hareketine katkı sağlamak için yeni bir iklim finansmanına işaret eden Yeni Toplu Nicel Hedef'in (New Collective Quantified Goal/NCQG) belirlenmesiydi. Lakin tepe sonunda NCQG maksadı üzerine yayımlanan sonuncu metinde, gelişmekte olan ülkelerin Ulusal Katkı Beyanları raporları kaynak gösterilerek bu ülkelerin gereksinim duyduğu iklim finansmanının 2030'a kadar yıllık 455 ila 584 milyar dolar, toplamda ise 5,1 ila 6,8 trilyon dolar olduğu belirtilse de 2035'e kadar yıllık en az 300 milyar dolar fon amacı duyuruldu.

Zirvenin akabinde iklim müzakerelerindeki değerli gelişmelerden biri, ikinci kez ABD Başkanı seçilen Donald Trump'ın, ülkesini Paris Anlaşması'ndan yine çekme kararı oldu. Washington idaresi, çekilme kararını BM'ye iletirken muahededen ayrılmanın 27 Ocak 2026'da yürürlüğe gireceğini bildirdi. İklim siyasetlerini ekonomik münasebetlerle eleştiren Trump, muahededen çekilme kararını da ABD'nin ekonomik çıkarlarını müdafaa yaklaşımıyla savundu.

BREZİLYA'DA BEKLENEN KARARLAR ÇIKMADI

Brezilya'nın Belem kentinde düzenlenen COP30'da, fosil yakıtlardan çıkışa yönelik bir yol haritasının hazırlanması beklense de sonuncu metinde bu mevzuda açık bir tabire yer verilmedi.

Final metninde, ülkelerin Ulusal Katkı Beyanlarını ve ulusal ahenk planlarını daha süratli hayata geçirmelerini desteklemek emeliyle, gönüllülük temeline dayalı Küresel Uygulama Hızlandırıcısı'nın (Global Implementation Accelerator) başlatıldığı belirtildi. COP liderlerinin rehberliğinde yürütülecek düzeneğin, 2026 yılı boyunca açık ve kapsayıcı bilgilendirme oturumlarıyla destekleneceği tabir edildi.

Zirve boyunca Amazon Ormanları'nın korunması ve iklim krizinden en fazla etkilenen kısımlar arasında bulunan yerli halkların karşılaştığı sıkıntılar öne çıktı.

Bu kapsamda, yerli halkların finansmana erişim başta olmak üzere çeşitli alanlarda yaşadığı zahmetler sıkça dile getirildi.

Kaynak: Anadolu Ajansı (AA)